Waarom doet die boer niet mee? Fundamenteel outside-in met het Behaviour Dynamics Model 

Diagram van het Behaviour Dynamics Model met de vijf krachten van gedragsverandering: Goal Systems, trekkracht, wegkracht, blijfkracht en tegenkracht.
Het Behaviour Dynamics Model (BDM) brengt in kaart waarom mensen gewenst of ongewenst gedrag vertonen. Het is een krachtig model voor gedragsverandering, omdat het de relevante krachten aanwijsbaar maakt en daarmee je uitdaging oplosbaar. Het model is ontwikkeld en beschreven door Rogier van Koningsbruggen en Vincent ten Have.

Waarom doet die boer niet mee? 

 Fundamenteel outside-in met het
Behaviour Dynamics Model

‘Ik heb echt alles al geprobeerd om mijn doelgroep of stakeholders mee te krijgen, maar het lukt maar niet.’ We horen het vaak, bij gemeenten, overheidsinstanties of maatschappelijke initiatiefnemers voor verandering. Vaak zit er veel passie en veel kennis, maar heerst tegelijk het gevoel dat ‘die ander’ niet meebeweegt.

Herkenbaar? In transities zie je het extra vaak. Er liggen plannen, er is geld, de goede voorbeelden zijn er. Maar je krijgt niet alle belanghebbenden mee. Dan is de verleiding groot om harder te gaan zenden. Nog een factsheet, nog een informatieavond, nog een keer uitleggen waarom het nodig is. Maar zo word je hooguit een slimmere zendpaal, terwijl je nog steeds niet begrijpt wat de ander nodig heeft om te kunnen veranderen.

In de landbouw zie je dat scherp. De discussie over waterkwaliteit, inkomen, natuur en de toekomst van familiebedrijven loopt snel hoog op. Die los je niet op door één groep als het probleem aan te wijzen. Verandering vraagt ook iets van de partijen die om verandering vragen.

We kiezen daarom bewust voor een voorbeeld uit de landbouw. Stap voor stap laten we zien hoe wij bij Behaviour Club naar zo’n vastgelopen situatie kijken, met het Behaviour Dynamics Model (BDM) dat we samen ontwikkelden. Eerst zoomen we in op één akkerbouwer, om te laten zien hoe het model werkt. Aan het eind kijken we kort naar de rest van het systeem, want die boer staat er niet alleen voor. Je hebt vaak meer invloed dan je denkt, ook in grote transitieopgaven.

Richard, zijn spuitmachine en het oppervlaktewater
Er gelden regels om te voorkomen dat gewasbeschermingsmiddelen tijdens het spuiten in het oppervlaktewater terechtkomen, bijvoorbeeld bij harde wind. Ook regen kan het risico op afspoeling vergroten. Waarom zorgvuldig spuiten belangrijk is, is al vaak uitgelegd. Toch belanden er nog steeds middelen in het water.

BIJ RICHARD OP HET ERF
Richard is akkerbouwer in het westen van het land. Hij werkt vaak twaalf tot veertien uur per dag, met gewassen, personeel, machines, regels en een gezin dat ’s avonds op hem wacht. Het is eind van de middag en de wind trekt aan. De windsnelheid zit nog nét onder de wettelijke grens. Zijn weersapp zegt dat het nog droog blijft. Zijn aardappels moeten nog gespoten worden tegen ziekte, en morgen staat er ander werk gepland. Nu spuiten of wachten? Richard zet de spuit aan. Een deel van het middel waait de sloot in. Precies wat het waterschap wil voorkomen.

Waarom is het voor Richard zo lastig om het spuiten uit te stellen?
Richard is een fictieve, samengestelde persoon, gebaseerd op inzichten uit gedragsonderzoek onder agrariërs en gesprekken met experts en medewerkers van het Hoogheemraadschap van Rijnland. Zijn gedachten en uitspraken zijn geen letterlijke weergave van individuele interviews, maar zijn samengesteld om de onderliggende gedragsdynamiek inzichtelijk te maken en de privacy van betrokkenen te waarborgen.

Stap 1. Begin niet bij je oplossing, maar bij de ander

Het waterschap wil schoner oppervlaktewater, en minder spuitdrift helpt daarbij. Dus leggen we uit waarom de boer beter op een ander moment kan spuiten. Begrijpelijk, maar dan kijk je vanuit je eigen opdracht naar Richard. Zijn werkelijkheid bestaat uit veel meer dan waterkwaliteit.

Dat noemen wij inside-out. Je begint bij je eigen plan en oplossing, en hoopt dat de ander meegaat. Outside-in begint bij de doelen, het brein en de context van de actor of doelgroep. Fundamenteel outside-in gaat nog een stap verder en vraagt van jou als veranderaar om op basis van wat je leert ook je eigen gedrag, oplossing of aanbod te veranderen. Misschien moet niet alleen het verhaal anders, maar ook de ondersteuning, de techniek of de regeling. Dat vraagt iets van jezelf, en het is meer dan gedragsbeïnvloeding. Het is ook innovatie.

BIJ RICHARD OP HET ERF
Voor Richard klinkt ‘wacht maar tot de wind gaat liggen’ als een extra risico en een verstoring van zijn werkdag. Dat betekent niet dat zijn keuze goed is. Wel dat we zijn afweging eerst moeten begrijpen, voordat we een oplossing bedenken.

Stap 2. Maak outcome, gedrag en middelen concreet

‘Boeren meekrijgen’ of ‘verduurzamen’ is geen gedrag. Hoe concreter je de gewenste uitkomst, het gedrag en de middelen kadert, hoe scherper de rest van de analyse. We maken daarom onderscheid tussen drie dingen.

Outcome. De maatschappelijke uitkomst die je nastreeft. Hier is de gewenste uitkomst dat er minder gewasbeschermingsmiddel in het oppervlaktewater terechtkomt.
Gedrag. De concrete keuze die je onderzoekt. Bijvoorbeeld nu spuiten terwijl de wind aantrekt, of wachten op een beter moment.
Middelen. Wat iemand gebruikt om het gedrag uit te voeren of zijn doelen te halen. Denk aan een machine, spuitdoppen, een loonwerker, een adviesdienst of financiële steun.

Dit onderscheid voorkomt dat je je eigen oplossing verwart met de uitkomst die je wilt. Wachten tot het windstil is, is één route naar schoner water. Een melding met het eerstvolgende goede spuitmoment is een andere, een robot die ’s nachts rijdt een derde. Fundamenteel outside-in houdt die routes vooraf open, en kiest na de analyse de route die werkt.

Stap 3. Onderzoek de vier ringen van invloed

Een prikkel, zoals een brief, een gesprek of een krantenkop, gaat door een soort doolhof van ervaringen, emoties, routines en prioriteiten. Wat eruit komt is gedrag. Het BDM onderscheidt vier ringen van invloed, twee in de omgeving en twee in het hoofd.

1. Fysieke contactprikkels
Wat iemand in zijn omgeving tegenkomt, zoals informatie, producten, diensten, toegang, geur en geluid. Ook de praktische omgeving kan gedrag makkelijk of juist moeilijk maken.

2. Sociale contactprikkels
Wat iemand via anderen meekrijgt, zoals normen, verwachtingen, feedback en rolmodellen. Wat doen de buren? Wat zegt de familie op verjaardagen (‘Je laat ze toch niet je familiebedrijf afnemen’)?

3. Brein Status
Wat iemand al weet, gelooft, verwacht, voelt en kan, en wat hij gewend is. Herinneringen en routines spelen hier mee, vaak zonder dat iemand het doorheeft.

4. Goal Systems
De binnenste ring. Wat probeert iemand te bereiken, te beschermen of te behouden? Dit is het hart van het model, en daarom krijgt het een eigen stap.

De ringen staan niet los van elkaar. Een nieuwe ervaring verandert wat iemand verwacht, een sociale norm kan een doel aanzetten. Zo ontstaat de dynamiek waar het model zijn naam aan dankt.

BIJ RICHARD OP HET ERF

Op die ene middag komen alle vier de ringen samen. De weersverwachting zegt dat het morgen nog harder gaat waaien (fysieke contactprikkel). De loonwerker belt dat hij morgen niet kan (sociale contactprikkel). Richard heeft ooit een deel van zijn oogst verloren omdat hij te laat spoot, en die ervaring rijdt onbewust mee (brein status). En zijn doel om het bedrijf gezond te houden geeft al die signalen hun gewicht (Goal System).

Stap 4. Goals Systems, de motor van gedrag

De kern van het BDM is niet ons beleidsdoel, maar het systeem van mensdoelen. Gedrag is altijd een middel om iets anders te bereiken, zoals zekerheid, vakmanschap, autonomie, rust, inkomen of het voortbestaan van een familiebedrijf. De Goal Systems Theory (Kruglanski e.a., 2002; Kruglanski, Fishbach & Kopetz, 2023) laat zien dat doelen en middelen in ons hoofd een netwerk vormen. Die doelen strijden om onze tijd, aandacht en energie, en de situatie bepaalt welk doel de doorslag geeft. Veel veranderaars denken alleen in barrières en kansen, en vergeten de doelen. Daarom staan ze letterlijk centraal in ons model.

Belangrijke doelen gaan lang mee. Je praat iemand niet zomaar een nieuw doel aan. De vraag is dus niet hoe je iemand iets anders laat willen, maar of het gewenste gedrag hem helpt bij wat hij al wil. Doet het dat niet, dan heb je een oplossing op zoek naar een probleem.

Goal Systems Theory wijst ons op de complexiteit van het netwerk van doelen. Eén doel kun je namelijk via verschillende middelen of gedragingen bereiken (equifinality). En één middel kan meerdere doelen tegelijk dienen (multifinality). En een middel dat het ene doel helpt, kan een ander doel juist tegenwerken (counterfinality). Daarom kijken we ook naar wat mensen al doen en gebruiken om hun eigen doelen te halen. Daar liggen vaak de grootste kansen.

Belangrijke doelen gaan lang mee. Je praat iemand niet zomaar een nieuw doel aan. De vraag is dus niet hoe je iemand iets anders laat willen, maar of het gewenste gedrag hem helpt bij wat hij al wil. Doet het dat niet, dan heb je een oplossing op zoek naar een probleem.

Goal Systems Theory wijst ons op de complexiteit van het netwerk van doelen. Eén doel kun je namelijk via verschillende middelen of gedragingen bereiken (equifinality). En één middel kan meerdere doelen tegelijk dienen (multifinality). En een middel dat het ene doel helpt, kan een ander doel juist tegenwerken (counterfinality). Daarom kijken we ook naar wat mensen al doen en gebruiken om hun eigen doelen te halen. Daar liggen vaak de grootste kansen.

BIJ RICHARD OP HET ERF

Richard wil een rendabel bedrijf doorgeven aan zijn zoon, een boterham verdienen met gezonde gewassen en geen onnodige tijd verspillen. Maar hij wil ook vaker op tijd thuis zijn. Dat heeft hij zijn vrouw moeten beloven, nadat hij iets te vaak te laat aan tafel verscheen.

‘Als ik nu nog even spuit, ben ik ervan af. Morgen zit alweer vol. Anders worden morgen de piepers weer koud en heb ik thuis wat uit te leggen.’

Tegelijkertijd wil Rijnland dat Richard het spuiten uitstelt om te voorkomen dat gewasbeschermingsmiddelen in de sloot belanden. Maar dat botst met zijn eigen doelen. Wachten voelt als een risico voor zijn gewas en gooit zijn planning om. Nu spuiten dient juist meerdere doelen tegelijk. Een alternatief dat zijn gewas beschermt én hem werk bespaart, maakt dus meer kans dan een moreel appel op schoon water.

Hoe ontdek je de echte doelen waarvoor mensen in beweging komen? De valkuil is vertrouwen op zelfevaluatie-enquêtes waarin men vraagt waarom ze iets doen. Je vraagt mensen dan bewust te verklaren waarom ze iets doen, terwijl veel gedrag op de automatische piloot verloopt. Onbewuste doelen, conflicterende belangen en doelen die niet passen bij iemands zelfbeeld blijven zo vaak buiten beeld. Het hoge aantal respondenten in vragenlijstonderzoek kan daarmee schijnzekerheid geven of zelfs verkeerde inzichten dominant maken.

Gelukkig kun je wel hun daadwerkelijke gedrag onderzoeken. Met gedragsinterviews, gedragsreconstructies zoals Human Behaviour Journeys en gerichte observaties reconstrueren we concrete gedragsstappen, vragen we meerdere keren door naar het waarom en analyseren we wat daarachter zit. Die interpretaties toetsen we vervolgens liefst in hetzelfde gesprek. Zo komen ook onbewuste, gênante, emotioneel beladen of moeilijk toe te geven doelen en krachten boven tafel.

Stap 5. Begrijp de vier krachten die gedrag sturen

In deze stap komt alles samen. Links in het model staat het huidige gedrag, rechts het gewenste, in het midden de Goals. Daaromheen werken vier krachten in de verschillende ringen van invloed. Samen bepalen zij welke kant het gedrag op beweegt, en vormen ze straks de briefing voor de veranderopgave.

Twee krachten werken in het voordeel van de verandering en twee vormen een barrière. We beginnen altijd bij het huidige gedrag. We beginnen altijd bij het huidige gedrag.

Wegkrachten zijn wat mensen nu al vervelend vinden aan hun huidige situatie of gedrag. Dit zijn de pareltjes, want ze helpen om iemand los te weken uit het nu.

Blijfkrachten zijn wat fijn, vertrouwd of logisch is aan wat iemand nu doet. Ze worden het vaakst vergeten, daarom krijgen ze in ons onderzoek extra aandacht.

Trekkrachten maken het nieuwe aantrekkelijk. Hier zit bijna alle marketing en communicatie. Maar een trekkracht telt alleen als die voor de ander waardevol is. Daar gaat het vaak mis bij zendpalen. Die plakken de voordelen van hun eigen oplossing op mensen die het vooral als gedoe zien.

Tegenkrachten zijn de twijfels en drempels bij het nieuwe.

Krachten gaan niet alleen over willen, maar ook over kunnen. Hoeveel tijd, geld, vaardigheid en denkwerk vraagt het gedrag, en hoe makkelijk vóélt het? Ook bestaande gedragsmodellen, zoals COM-B (Michie e.a., 2011) en het Fogg Behavior Model (Fogg, 2009), laten zien hoe belangrijk dat is. Het BDM gaat een stap verder door niet alleen gedragsbepalers te onderzoeken, maar juist ook hun onderlinge wisselwerking en de menselijke doelen die ze betekenis geven.

Wie gemotiveerd is maar het te veel moeite vindt, heeft geen extra motivatie nodig, maar een makkelijkere weg. En een sterke wegkracht leidt niet vanzelf naar óns gewenste gedrag. Wie zich klemgezet voelt, kan juist harder in verzet gaan.

BIJ RICHARD OP HET ERF

Wegkracht. Spuiten bij harde wind zorgt dat er minder middel op het gewas belandt. Dat is zonde van het middel, en dus van zijn geld.

Blijfkracht. Spuiten volgens zijn planning geeft Richard controle en rust. Het werk is af en het past in zijn routine. Bovendien heeft hij al driftarme spuitdoppen, ‘dus ik ben al lekker bezig’. En aan het eind van de dag spuiten is in zijn omgeving heel normaal.

Trekkracht. Die is er veel te weinig voor zijn echte doelen. Wachten levert Richard vooral risico en gedoe op. Een echte trekkracht ontstaat pas als het alternatief hem helpt zijn gewas te beschermen, tijd te besparen of meer grip op zijn planning te krijgen. Betere alternatieven dus, of geen gewenst gedrag.

Tegenkracht. ‘Ik moet wel, morgen gaat het nog harder waaien.’ ‘dan maar ’s nachts? Nee, ik werk al veertien uur.’ En ‘de loonwerker zit ramvol, het is nu of nooit.’ Die laatste twee gaan niet over willen, maar over kunnen.

 

Op dit moment sta je als een kind in de snoepwinkel. Het lijkt alsof je honderd keuzes hebt over welke krachten en doelen je meeneemt en waar je op inspeelt. Ons model neemt je bij de hand om die keuze te maken.

Stap 6. Weeg de krachten en kies je strategie

Als je alle krachten in kaart hebt, geef je ze een gewicht. Dat doen we op basis van onderzoek, en wat nog onzeker is, labelen we als hypothese die je later toetst. Hoe groter het bolletje, hoe meer invloed.

Maar krachten staan niet los van elkaar. Ze kunnen elkaar versterken, verzwakken of tegenwerken. Welke kracht de doorslag geeft, hangt ook af van de doelen die op dat moment belangrijk zijn. Juist die dynamiek laat zien waar de grootste kansen voor verandering liggen.

Als je weet welke krachten zwaar wegen en hoe ze elkaar beïnvloeden, kun je bepalen waar je gaat ingrijpen. Daarvoor hebben we drie strategieën.

Benutten. Versterk en vergroot wat al in je voordeel werkt, zoals een wegkracht of een outside-in trekkracht. Dat werkt beter dan het bekende ‘wij van WC-eend’-verhaal. Ook onderbelichte krachten kunnen een sterke booster worden.

Wegnemen. Neem waar mogelijk drempels weg en omzeil ze anders door andere krachten dominant te maken. Maak het fysiek makkelijker, mentaal toegankelijker en sociaal aanvaardbaarder. Soms betekent dat ook bewust afscheid nemen van een oude praktijk, ook wel exnovatie genoemd (Hebinck e.a., 2022). Dan hoort het begeleiden van verlies en onzekerheid er zeker bij, anders voelen mensen zich bedreigd en worden ze boos.

Vernieuwen. Tover een blijfkracht om in je voordeel, of ontwikkel iets nieuws waar mensen écht op aanslaan. Hier ligt dé kans voor waardevolle innovatie: van beleid en diensten tot producten en automatisering. Een slimme oplossing kan beide barrières (blijf- en tegenkrachten) wegnemen én bestaande frustraties (wegkrachten) oplossen. Zet die voordelen in de schijnwerpers en je creëert een ijzersterke trekkracht voor verandering.

BIJ RICHARD OP HET ERF

Bij Richard versterken de krachten elkaar. Nu spuiten geeft hem controle en het voordeel dat het werk af is (blijfkracht). Wachten voelt als een risico, want morgen kan het nog harder waaien (tegenkracht). Zijn doelen om het bedrijf gezond te houden én op tijd thuis te zijn geven die krachten extra gewicht.

Benutten. Richard wil zijn gewas gezond houden, geen geld verspillen en zijn avonden vrij. Verbind het gewenste gedrag aan deze doelen, en in tweede of derde instantie pas aan het waterdoel van het waterschap.

Wegnemen. Het is niet zijn motivatie voor schoner water die hem tegenhoudt, maar vooral de onzekerheid, zijn planning en het risico dat hij zijn primaire doelen niet haalt. Alleen uitleggen dat een dag wachten weinig kwaad kan, neemt die zorgen niet weg. Het herinnert hem er juist aan. Het gewenste gedrag zonder betere oplossing uitvragen kan zelfs een negatieve impact hebben. Hoe maken we dan wachten minder onzeker en makkelijker in te passen, zodat het én de boer helpt én het oppervlaktewater? Psychologische barrières wegnemen als win-win.

Vernieuwen. Wat als een vernieuwend alternatief hem niet alleen helpt om schoner te werken, maar ook tijd, werk en geld bespaart? Dan kan een tegenkracht verdwijnen en ontstaat er een trekkracht die voor Richard écht waardevol is. We gebruiken gedragsintelligentie om outside-in oplossingen te ontwerpen. 

Neem je de pijnpunten en zorgen weg en sluit je aan bij doelen die echt zwaar wegen, dan kun je op meer beweging rekenen dan met een slim ontworpen boodschap. Zo kan het in je strategie zijn dat je met één interventie tien krachten positief kan beïnvloeden, soms speel je één zwaarwegende kracht weg. Of het werkt? Dat wil je dat wel testen.

 

Hier komt fundamenteel outside-in terug. Naast de vraag wat je anders kunt vertellen, stel je jezelf ook de vraag wat je anders kunt doen, ontwerpen of aanbieden.

Zo levert het BDM een scherpe briefing voor verandering. We weten welke krachten zwaar wegen, hoe ze elkaar beïnvloeden en waar we kunnen ingrijpen. Maar daarmee hebben we nog geen oplossing.

Stap 7. Ontwikkel en toets oplossingen

Nu komt het dankbare werk. We weten op welke krachten we willen inspelen, maar hoe gaan we dat doen? Daarvoor zijn allerlei strategieën en tactieken beschikbaar. Van gedrags- en communicatietechnieken tot aanpassingen in beleid, financiering, producten, diensten en systemen.

De grootste valkuil is dat je je laat verleiden of beperken door de middelen die je zelf in handen denkt te hebben. Dan wordt het voor een communicatieprofessional al snel een campagne en voor een beleidsmaker een nieuwe regeling. ‘Als je alleen een hamer hebt, lijkt alles op een spijker.’ Terwijl de oplossing misschien wel in een heel andere hoek ligt. Wel zo interessant, toch?

Fundamenteel outside-in betekent dat je begint bij wat mensen écht verder helpt om te veranderen. Pas daarna bepaal je welke middelen, disciplines en partners daarvoor nodig zijn. En ja, elk middel wordt verpakt in communicatie die aansluit op mensen. Dus die wil je altijd outside-in framen voor meer impact. Het gevaar zit ‘m erin dat je alleen voor de framing kiest, waardoor doelgroepen op den duur leren dat de werkelijkheid hen niks of onvoldoende helpt bij hun doelen. Dit leidt altijd tot teleurstelling, frustratie en soms zelfs agressie. Op de lange termijn ontwerp je zo wantrouwen en verlies van draagvlak. 

BIJ RICHARD OP HET ERF

Bij de waterkwaliteitsopgave van Rijnland zijn vanuit gedragsonderzoek verschillende oplossingsrichtingen ontwikkeld en psychologisch getoetst bij agrariërs. Drie strategieën lieten veel potentieel zien, juist omdat ze belangrijke barrières konden wegnemen én aansloten op doelen die voor boeren zelf zwaar wegen.

1. Software: slimmer spuiten

Richard gebruikt al een zakelijke weersapp om zijn werk te plannen. Wat als je die ‘spuitproof’ maakt zodat hij slimmer kan plannen? Met functies die hem niet alleen het weer laten zien, maar ook helpen bepalen wanneer hij het beste kan spuiten in verband met wind en regen en wat er volgens de wet op dat moment mag. Minder onzekerheid, minder verspilling en meer grip op zijn planning. Het waterschap hoeft daarvoor geen eigen app te ontwikkelen, maar kan samenwerken met een bestaande ontwikkelaar. Die krijgt een aantrekkelijker product voor agrariërs, Richard een betere dienst die hem helpt, in plaats van extra gedoe oplevert, en het waterschap mogelijk schoner water. Geen advertentie dus, maar een betere dienst.

2. Financiering: Subsidiealarm

Het waterschap wil schoner water. Richard wil een toekomstbestendig bedrijf dat hij kan doorgeven aan de volgende generatie. Waarom zou je hem dan alleen informeren over subsidies voor waterkwaliteit die geen prioriteit zijn tijdens zijn werkdag van 12 uur? Een Subsidiealarm dat álle relevante subsidies voor zijn onderneming verzamelt en hem helpt bij het instellen, het zoekwerk voor hem doet en administratief gedoe versimpelt. Met als ultieme belofte: je krijgt een alarm als er een kans is waar jij écht iets mee kan. Geen ruis. Zo worden investeringen aantrekkelijker, ook voor doelen die Richard zelf belangrijk vindt. Dat vraagt wel samenwerking buiten de eigen subsidieregelingen die alleen over waterkwaliteit gaan, want anders zou Richard wel acht verschillende subsidiealarmen moeten gaan instellen…

3. Technologie: precisielandbouw en robotisering

Soms ligt de oplossing niet in het aanpassen van bestaand gedrag, maar in een andere manier van werken. Gedrag makkelijker maken (ability) is vaak een bijzonder krachtige strategie, zeker wanneer je handelingen kunt automatiseren. Denk aan precisielandbouw, zoals pixelfarming, waarbij robots met sensoren en AI per plant bepalen wat nodig is. Minder gewasbeschermingsmiddelen, gerichter toepassen en soms zelfs onkruid verwijderen zonder middelen. Zo kan er meer ruimte ontstaan voor biodiversiteit en bouwt Richard aan een toekomstbestendiger bedrijf dat hij kan doorgeven aan de volgende generatie. Win-win-win-win? Toegegeven, het is een grote investering die technologisch ook niet overal zomaar kan. Maar dat kan Richard werk en kosten besparen. En we kwamen er tijdens het testen achter dat hij zo ook ‘s nachts kon spuiten, en tijd over had om de tafel te dekken voordat de piepers klaar waren. Omdat ook technologieleveranciers, financiers en overheden belang kunnen hebben bij deze ontwikkeling, hoeft de investering niet vanuit één belang te worden gedragen. Zo werken we tegelijk aan meerdere transitieopgaven

‘Hoe krijgen we boeren mee?’ is een vraag met honderdduizend vragen eronder. ‘Hoe helpen we agrariërs hun bedrijf gezond en toekomstbestendig te houden, zonder extra tijd en gedoe, terwijl we tegelijkertijd de waterkwaliteit verbeteren?’ Dat is een outside-in vraag waar je ineens heel andere, kansrijke oplossingen voor kunt ontwikkelen. En het maakt je werk nog leuker ook.

Stap 8. Lanceer, monitor en stuur bij

Een strategie die psychologisch goed aansluit, is nog geen gerealiseerde gedragsverandering. Een succesvolle pilot evenmin. Daarvoor moet je de oplossingen daadwerkelijk ontwikkelen, in de praktijk testen en waar nodig verbeteren. Niet alleen onderzoeken of mensen enthousiast zijn, maar vooral of ze hun gedrag daadwerkelijk én blijvend veranderen.

Daarom kijken we verder dan de producten, diensten, communicatie en het beleid dat we inzetten (output). We onderzoeken hoe de krachten die het gedrag sturen zich ontwikkelen, meten welk gedrag mensen daadwerkelijk vertonen en of dit bijdraagt aan de maatschappelijke doelen (outcome). Daarbij houden we rekening met externe invloeden uit de fysieke en sociale omgeving en het bredere systeem.

Met ons Verander Prestatie Model (VPM) willen we deze ontwikkelingen over langere tijd volgen, beter begrijpen en bijsturen. Hoe dat precies werkt, behandelen we binnenkort in een apart artikel.

En de rest van het systeem?

De boer is natuurlijk niet de enige die in deze transitie iets moet doen. Veel prikkels in zijn omgeving komen van andere partijen, zoals de provincie, het waterschap, de loonwerker, de leverancier van zijn spuitmiddelen, de afnemer, de bank en de buren. Elk met eigen doelen en eigen krachten.

BIJ RICHARD OP HET ERF

Neem de biologische buurman. Als gewasbeschermingsmiddelen van Richards perceel op zijn gewassen terechtkomen, kan dat grote gevolgen hebben voor zijn bedrijf. Hij voelt zich bedreigd door iets waar hij zelf nauwelijks invloed op heeft. Tegelijk is hij afhankelijk van een goede relatie met zijn buren. Wie klaagt, kan al snel als lastig worden gezien. Zo houden onderlinge afhankelijkheden en sociale krachten het bestaande gedrag in stand.

Bovendien is Richard maar één schakel in verschillende systemen. In het watersysteem beïnvloedt zijn gedrag mede de waterkwaliteit, in het voedselsysteem is hij afhankelijk van leveranciers, afnemers en consumenten, en in het landbouwsysteem spelen regelgeving, technologie en financiering een grote rol. En watervervuiling komt niet alleen uit de landbouw. Denk aan industrie, medicijnresten, drugsdumpingen, microplastics en PFAS. Wie de waterkwaliteit structureel wil verbeteren, moet dus verder kijken dan één boer of één doelgroep.


Het BDM is daarbij onze inzoomlens, voor één doelgroep en één gedrag. Maar een systeem is meer dan de som van losse actoren. Juist hun wisselwerking doet ertoe. Daarom ontwikkelen we ook het Human Transition Dynamics Model (HTDM), een mensgerichte uitzoomlens die inzicht geeft in hoe actoren elkaar beïnvloeden in maatschappelijke transities. Met hun eigen doelen, belangen en krachten, en de invloed van beleid, technologie, geldstromen en verdienmodellen.

Wie alleen de boer wil veranderen, mist dus een deel van de opgave. Soms moet de beleidsmaker, dienstverlener, leverancier of financier zelf iets anders doen.

En daar wordt fundamenteel outside-in pas écht interessant. Stel dat je als beleidsmaker, communicatieprofessional of inhoudelijk expert ontdekt dat de beste oplossing buiten je eigen vakgebied of formele macht ligt. Wat doe je dan? Blijf je draaien aan de knoppen die je zelf in handen hebt, of zoek je samenwerking met partijen die wél de middelen en mogelijkheden hebben om de belangrijkste barrières weg te nemen?

Dat vraagt soms meer moeite. Daarom weeg je niet alleen hoeveel impact een strategie kan hebben, maar ook wat ervoor nodig is om die te realiseren. Zeker bij grote maatschappelijke transities wil je niet op de marge blijven werken omdat de beste oplossing toevallig buiten jouw eigen invloedssfeer ligt. Soms moet je over je eigen organisatiegrenzen heen kijken, nieuwe coalities vormen en samen een grotere verandering mogelijk maken.

Blijven hangen in kleine communicatieaanpassingen heeft bovendien een risico. Als je mensen steeds opnieuw met mooie beloftes probeert te verleiden, terwijl de echte barrières blijven bestaan, ontstaat communicatie-inflatie. ‘Wat moeten ze nu weer van ons?’ Of: ‘Dat zal toch wel weer niks opleveren.’ Zo verlies je geloofwaardigheid, vertrouwen en draagvlak. Een slim trucje kan tijdelijk helpen, maar lost een fundamenteel probleem niet op.

Je veranderkracht stopt niet waar je formele macht eindigt. Laat je ambitie daar dus ook niet stoppen. Fundamenteel outside-in betekent niet alleen begrijpen wat de ander nodig heeft, maar ook bereid zijn je eigen aanpak te veranderen. Zoek de samenwerking en organiseer wat nodig is om werkelijk vooruit te komen. Want als we van anderen grote veranderingen vragen, moeten we zelf ook bereid zijn iets te veranderen.

Wil jij ook begrijpen waarom mensen doen wat ze doen, en durf je daar zelf van te leren? Dan denken we graag met je mee. Je hebt meer invloed dan je denkt, zeker met het Behaviour Dynamics Model.

Binnenkort verschijnt ook Vincents artikel over pragmatische empathie. Hoe begrijp je het perspectief van de ander zonder het automatisch over te nemen, en hoe gebruik je dat om fundamenteel outside-in te werken?

Benieuwd hoe je de menselijke dynamiek in jouw opgave zichtbaar maakt en benut? Mail ons via info@behaviourclub.nl

Bronnen en verder lezen

Fogg, B. J. (2009). A behavior model for persuasive design. In Proceedings of the 4th International Conference on Persuasive Technology, Article 40. https://doi.org/10.1145/1541948.1541999

Hebinck, A., Diercks, G., von Wirth, T., e.a. (2022). An actionable understanding of societal transitions: the X-curve framework. Sustainability Science, 17, 1009–1021. https://doi.org/10.1007/s11625-021-01084-w

Kruglanski, A. W., Shah, J. Y., Fishbach, A., Friedman, R., Chun, W. Y., & Sleeth-Keppler, D. (2002). A theory of goal systems. In M. P. Zanna (red.), Advances in Experimental Social Psychology (deel 34, pp. 331–378). Academic Press.

Kruglanski, A. W., Fishbach, A., & Kopetz, C. (red.) (2023). Goal Systems Theory: Psychological Processes and Applications. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197687468.001.0001

Michie, S., van Stralen, M. M., & West, R. (2011). The behaviour change wheel: A new method for characterising and designing behaviour change interventions. Implementation Science, 6, 42. https://doi.org/10.1186/1748-5908-6-42

Vincents terugblik op het kenniscongres van Rijnland: https://behaviourclub.nl/wat-als-jouw-veranderkracht-groter-is-dan-je-formele-macht/