Auteurs: Simone Krouwer PHD, Michel Buhrs
Brandstofcrisis: hoe krijg je mensen in beweging om minder te verbruiken? Vijf kansrijke gedragstechnieken
Het is geen ver-van-mijn-bed-show meer. De oorlog in het
Midden-Oosten raakt ons dagelijks leven op een manier die we in decennia niet
hebben meegemaakt. Aan de pomp, op de energierekening en in Brussel klinkt
hetzelfde alarm: de gasvoorraad staat onder druk. Ook al lijkt er op het moment
weer wat hoop door de aankondiging van een wapenstilstand. De constatering dat
de weerbaarheid van de samenleving: overheid, bedrijfsleven, woningcorporaties
etc. omhoog moet, wordt de laatste weken weer keihard onderschreven.
Gedragswetenschap kan hierbij een essentiële rol spelen.
Europa (en dus ook Nederland) zit in een bijzonder kwetsbare
positie. De grootste gasreserves ter wereld liggen in de getroffen Perzische
Golf en in Rusland. Alternatieven zoals Noorwegen en de VS draaien al op
maximale capaciteit. De gasprijs in Europa ligt op dit moment 5 à 6 keer hoger
dan in de VS.
Toch wacht de Nederlandse overheid af. Er zijn nog geen
besparingscampagnes. Terwijl het Internationaal Energieagentschap helder is: de
enige echte kortetermijnoplossing is ons verbruik van olie en gas direct
verminderen. En precies daar kan gedragswetenschap het verschil maken. Juist in
crisistijd kan een sterke gedragsaanpak ervoor zorgen dat mensen hun gedrag
veranderen.
In deze blog delen we vijf kansrijke technieken.
Vijf gedragstechnieken die nu het verschil kunnen maken:
1. Maak het makkelijk: verlaag de drempel tot spaargedrag
De grootste fout die overheden en organisaties maken: ze focussen op motivatie, terwijl het probleem vaak in de omstandigheden zit. Mensen willen wél besparen, maar de juiste keuze is te ingewikkeld, te duur of te onzichtbaar. Door energie besparen zo gemakkelijk mogelijk te maken, verlagen we de drempel flink.
Voorbeelden van interventies: Geef burgers en bedrijven een overzicht van mini-acties die bij elkaar opgeteld een groot resultaat hebben: denk aan:
– Zet thermostaten standaard één graad lager, zowel thuis als in grote kantoorgebouwen.
– Gebruik een waterbesparende douchekop en gebruik een douchetimer om net iets korter te douchen
Ook bedrijven kunnen hun medewerkers een steuntje in de rug geven:
– Bied gratis ov-dagpassen aan als alternatief voor de auto.
– Een fietsenplan om meer fietsen te stimuleren
2. Gebruik sociale normen: wat doen de buren?
Mensen zijn kuddedieren. We kijken — bewust én onbewust — naar wat anderen doen om te bepalen wat normaal is. Onderzoek in de VS toonde aan dat huishoudens die hoorden dat hun buren minder energie gebruikten, hun eigen verbruik significant terugbrachten — zonder prijsprikkel, alleen door die vergelijking. Als een groot deel van de Nederlanders al minder rijdt of zuiniger stookt, is dat de krachtigste boodschap die je kunt verspreiden.
Concreet
voorbeeld van een interventie: Toon op
energierekeningen: „Uw buren met een vergelijkbaar huis gebruiken gemiddeld 18%
minder brandstof dan u.” Of: „7 op de 10 Nederlanders kiezen vaker voor de
fiets of het openbaar vervoer.”
3. Benut het juiste moment: een crisis is een life event
Gedragsverandering lukt het best op zogenaamde life events —
momenten waarop mensen toch al nadenken over hun routines. Een verhuizing, een
nieuwe baan, een auto die aan vervanging toe is. Een crisis is zélf ook zo’n
moment. Mensen zijn nú alert. Ze voelen de urgentie in hun portemonnee en zien
het in het nieuws. Dat maakt ze meer open voor nieuwe gewoonten dan in rustige
tijden — maar dat raam sluit snel.
Concrete voorbeeldacties: Bereik mensen op het moment dat ze een nieuwe auto zoeken met informatie over elektrische alternatieven. Of stuur bij hoge energieprijzen direct een gepersonaliseerde bespaartips in een e-mail nieuwsbrief.
4. Maak besparing zichtbaar: instant feedback werkt
Ons brein is slecht in het inschatten van abstract of toekomstig
effect. „Minder rijden helpt jou om door de energiecrisis heen te komen” is te
ver weg. „Je hebt met actie X deze week €14 bespaard” is concreet en
onmiddellijk. Die directe terugkoppeling activeert het beloningssysteem in ons
brein en zorgt voor herhaling van het gewenste gedrag. Slimme energiemeters en
rijstijl-apps hebben daarom een positief effect op ons bespaargedrag: ze laten
zien dat gedragsverandering pas echt aanslaat als mensen het resultaat
onmiddellijk voelen.
Voorbeelden van interventies: Plaats een energiedisplay thuis die concreet toont wat je met bepaalde acties bespaart – zowel qua gasverbruik als in euro’s! Of toon wat een autorit kost en wat je dus bespaart als je bijvoorbeeld met de fiets of het openbaar vervoer gaat.
5. Verliesaversie: frame het als wat je kwijtraakt, niet wat je wint
Nobellaureaat Daniel Kahneman toonde aan dat mensen een verlies
van €100 psychologisch zwaarder ervaren dan een winst van €100 — dit noemen we
verliesaversie. Overheden communiceren bijna altijd in termen van winst
(„bespaar geld!”), terwijl verliesframing véél krachtiger is. Zeker nu mensen
de pijn van hoge prijzen al dagelijks voelen, resoneert „stop met geld
weggooien” harder dan „verdien meer terug.”
Concreet voorbeeld: Niet: „Koop een elektrische auto en bespaar €1200 per jaar.” Maar: „Met uw huidige auto verliest u €1200 per jaar ten opzichte van het gebruik van auto X.” Klein verschil in formulering, groot verschil in effect.
De Iran-oorlog heeft gezorgd voor een energiecrisis; hoe lang we de tekorten gaan voelen is onzeker. Veel maatregelen zijn op de korte termijn lastig te implementeren.
Wat wél meteen kan: proberen minder te (laten) verbruiken.
Deze crisis kunnen we juist zien als een kansrijk moment om ons gedrag, of het gedrag van je medewerkers, inwoners etc. te veranderen. En ook als deze crisis weer (even) afgelopen is, er komt gegarandeerd een volgende. Overstromingen, virussen, Internet dat niet werkt etc etc. Partijen moeten nu de handen ineenslaan om gezamenlijk de weerbaarheid te vergroten. In het hele land zien we nu de beweging (van Whole of Society) op gang komen. Aan al die tafels wordt één ding steeds duidelijker: met beleidsregels of dwang (alleen) gaan we het niet redden. Maar met het inzetten van gedragspsychologische technieken kunnen we wel nét dat juiste duwtje in de rug geven. Daarom schuift Behaviour Club graag aan tafel aan.
Wil je weten hoe jouw organisatie gedragstechnieken kan inzetten tijdens de energiecrisis, of het vergroten van de weerbaarheid? Bij Behaviourclub vertellen we je het graag.
